Letnie miesiące to czas zwiększonego ryzyka ukąszenia przez kleszcza – niewielkiego pajęczaka, bytującego m.in. w parkach, ogrodach i na łąkach. Skutki jego ukąszenia mogą się objawić nawet kilka tygodni po ukąszeniu! 

Niestety, nawet 25% kleszczy może być nosicielami groźnych bakterii z rodziny borellia, a zakażenie tego typu drobnoustrojami skutkuje wieloma chorobami, na czele z boreliozą oraz kleszczowym zapaleniem mózgu. Osoby, które zostały natomiast ugryzione przez kleszcza, powinny obowiązkowo poddać się testom serologicznym z krwi. Pozwalają one wykryć obecność przeciwciał IgM oraz IgG, które świadczą o zakażenia bakteriami borellia

Diagnostyka i leczenie Boreliozy z Lyme

1. Definicja

Borelioza z Lyme jest wielonarządową chorobą wywołaną przez krętki Borrelia burgdorferi sensu
lato (w Polsce są to: B. burgdorferi, B. garinii, B. afzelii), przenoszone przez kleszcze Ixodes,
której obraz kliniczny wiąże się z zajęciem skóry, stawów, układu nerwowego i serca.

2. Rozpoznanie

Podstawą rozpoznania jest stwierdzenie przynajmniej jednego z następujących objawów:

1. Rumień wędrujący (rumień pełzający, erythema migrans – EM)

∗ Rozpoznanie opiera się wyłącznie na obrazie klinicznym. W postaciach typowych badania
immunoserologiczne w kierunku przeciwciał anty-Borrelia burgdorferi są zbędne. W
postaciach nietypowych potwierdzenie laboratoryjne może być pomocne, ale dopiero po
upływie co najmniej 2 tygodni od wystąpienia zmiany.
∗ EM ujawnia się w miejscu ukłucia przez kleszcza zwykle po 1–3 tygodniach (może sięgać 3
miesięcy).
∗ Typowa zmiana początkowo ma formę plamy i szybko powiększa się wykazując centralne
przejaśnienie. O pewnym rozpoznaniu można mówić gdy zmiana ulega powiększeniu w ciągu
kilku dni i przekroczy średnicę 5 cm (celowe jest zaznaczenie granic długopisem i kontrola
po 1-2 dniach bez stosowania antybiotyku).
∗ Postacie nietypowe nie wykazują centralnego przejaśnienia, posiadają nieregularny kształt lub
cechy krwotoczne, ale jeżeli wykazują tendencję do powiększania średnicy (ponad 5 cm)
należy je traktować jako rumień wędrujący.
∗ Ujawnienie się EM w czasie krótszym od 2 dni po ukłuciu przez kleszcza oraz średnicy
mniejszej od 5 cm przemawia przeciw rozpoznaniu.
Dodatkowe objawy, takie jak świąd skóry, powiększenie węzłów chłonnych w okolicy zmiany lub
objawy ogólne (ból głowy, gorączka, bóle mięśniowo-stawowe) występują rzadko. EM zanika w
ciągu kilku dni od rozpoczęcia prawidłowej antybiotykoterapii co jednak nie jest równoznaczne z
eliminacją zakażenia. Zmiany nieleczone mogą utrzymywać się przez kilka miesięcy, a ich
samoistne ustąpienie również nie oznacza eliminacji zakażenia. Rzadko ujawniają się mnogie
rumienie wtórne, świadczące o rozsiewie zakażenia; zwykle są mniejsze od zmiany pierwotnej i
jednolicie zabarwione.

2. Borrelial lymphocytoma (BL)

∗ Rozpoznanie BL wymaga wykazania obecności przeciwciał przeciw Borrelia burgdorferi
klasy IgM lub IgG w surowicy i potwierdzenia histologicznego;
∗ Ujawnia się u mniej niż 1% chorych, zwykle w kilka tygodni po ukłuciu przez kleszcza, jako
pojedynczy, sino-czerwony, niebolesny guzek.
∗ Najczęstsza lokalizacja BL to małżowiny uszne, moszna i brodawki sutkowe.
Zmianie BL może towarzyszyć powiększenie okolicznych węzłów chłonnych. Ujawnia się częściej
u dzieci niż dorosłych. Nieleczona może utrzymywać się nawet przez kilka lat, po czym ustąpić
samoistnie.

3. Przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn (acrodermatitis chronica atrophicans – ACA)

∗ Rozpoznanie ACA wymaga wykazania przeciwciał przeciw Borrelia burgdorferi klasy IgM
lub IgG w surowicy i potwierdzenia histologicznego;
∗ Sino-czerwone zmiany, początkowo z cechami obrzęku zapalnego, a później zaniku skóry,
ujawniają się w wiele lat po zakażeniu (nawet do 10 lat).
∗ Najczęstsza lokalizacja to dystalne części kończyn, zwłaszcza dolnych. Rzadziej zmiany
mogą dotyczyć tułowia.
W obrębie zmian w fazie zapalenia mogą występować ogniska nasilonej pigmentacji oraz
teleangiektazje. Z czasem ACA przechodzi w fazę zanikową, w której dominuje scieńczenie
naskórka z widocznym poszerzeniem naczyń żylnych.
Zmianom może towarzyszyć ból kończyn będący głównym objawem często towarzyszącej
neuropatii obwodowej oraz zmian zwyrodnieniowo-zapalnych stawów znajdujących się pod zajętą
skórą. ACA rozpoznaje się zwykle u osób w podeszłym wieku, przeważnie u kobiet.

4. Zapalenie stawów (Lyme arthritis – LA).

∗ Wymaga potwierdzenia laboratoryjnego poprzez stwierdzenie w surowicy przeciwciał klasy
IgM w stadium wczesnym lub IgG w stadium późnym choroby.
∗ Może przebiegać w formie różnych postaci klinicznych:
– Wędrujące bóle kości, stawów, mięśni, i ścięgien mogą wystąpić w stadium wczesnego
zakażenia rozsianego, w okresie kilku tygodni od zakażenia.
– Nawracające bóle kostne, stawowe lub tkanek okołostawowych ujawniają się przez
miesiące lub lata z długimi okresami samoistnych remisji. Dolegliwości są asymetryczne
i najczęściej dotyczą stawów kończyn. Mogą samoistnie ustąpić lub rozwinąć się w
pełnoobjawowe zapalenie stawów.
– Nawracające zapalenie stawów (zwykle asymetryczne), w którym bólom towarzyszy
obrzęk i wzmożone ucieplenie, ujawnia się zwykle w ciągu dwóch lat po zakażeniu. W
przypadku dużego wysięku w jamie stawowej dolegliwości bólowe ulegają nasileniu,
zwłaszcza przy ruchach kończyn. Najczęściej zmiany dotyczą stawów kolanowych,
rzadziej stawów ramienno-barkowych, łokciowych, nadgarstkowych, biodrowych i
skokowych. Znacznie rzadziej obejmują stawy skroniowo-żuchwowe i drobne stawy rąk
i stóp. Epizody zaostrzeń mogą być wielokrotne, przerywane okresami remisji i
wykazują tendencję do samoistnego ustępowania. U niektórych chorych obserwuje się
progresję do przewlekłego zapalenia stawów.
– Przewlekłe zapalenie stawów (asymetryczne) występuje w kilka lat po zakażeniu,
najczęściej poprzedzone nawracającymi bólami lub zapaleniem stawów. Rozpoznanie
można postawić gdy objawy o tej samej lokalizacji utrzymują się przynajmniej przez
rok. Dolegliwości najczęściej dotyczą stawów kolanowych, a rzadziej innych dużych
stawów kończyn. W sporadycznych przypadkach dochodzi do zmian nieodwracalnych
prowadzących do trwałego uszkodzenia i unieruchomienia stawu.
Objawy grypopodobne obejmujące również bóle stawowe o różnym nasileniu ujawniają się u 40%
chorych z rumieniem wędrującym. Ustępują zwykle samoistnie i nie mają związku z późniejszym
ewentualnym ujawnieniem się LA.
Obraz kliniczny przewlekłego zapalenia wielostawowego, ze sztywnością poranną, a zwłaszcza z
cechami radiologicznego uszkodzenia stawów nie jest typowy dla LA i wymaga pogłębienia
diagnostyki w kierunku innych chorób narządu ruchu z uwzględnieniem konsultacji
reumatologicznej.
W przypadku nieskutecznej dwukrotnej antybiotykoterapii, przeprowadzonej zgodnie z zaleceniami
zawartymi w tabeli 1, należy poszukiwać innej przyczyny dolegliwości, a w leczeniu ograniczyć się
do niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub innej terapii objawowej.

5. Zapalenia mięśnia sercowego (Lyme carditis – LC)

∗ Wymaga stwierdzenia przeciwciał przeciw Borrelia burgdorferi klasy IgM w surowicy oraz
zaburzeń czynności serca potwierdzonych w EKG.
∗ Najczęściej stwierdza się zaburzenia przewodnictwa w postaci bloków przedsionkowokomorowych
o zmiennym stopniu.
Zwykle zaburzeniom czynności serca nie towarzyszą objawy kliniczne i są one wykrywane
przypadkowo w trakcie diagnostyki innych postaci boreliozy z Lyme. Cechy LC ustępują, nawet
bez leczenia w ciągu kilku tygodni. Pomimo dobrego rokowania, u około 5% chorych zaburzenia
czynności serca, które ujawniły się w przebiegu choroby cofają się powoli.

6. Neuroborelioza

∗ Wywiad innych typowych objawów boreliozy z Lyme, a w szczególności rumienia
wędrującego.
∗ Konieczne jest potwierdzenie obecności przeciwciał klasy IgM lub IgG przeciw Borrelia
burgdorferi w surowicy krwi, a w przypadku zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego
dodatkowo ich wewnątrzoponowej produkcji w celu wykluczenia biernego przenikania
przeciwciał przez barierę krew-mózg. U niektórych chorych z neuroboreliozą we wczesnym
stadium boreliozy z Lyme, w pierwszych tygodniach choroby nie stwierdza się obecności
przeciwciał w surowicy, wówczas badanie należy wykonać powtórnie po 2 tygodniach od
ustąpienia objawów choroby, a wykazana ewentualnie serokonwersja potwierdza rozpoznanie.
∗ Płyn mózgowo-rdzeniowy (pmr) u chorych z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych w
przebiegu neuroboreliozy charakteryzuje się pleocytozą limfocytową, oraz umiarkowanym
wzrostem stężenia białka i prawidłowym stężeniem glukozy. W innych postaciach
neuroboreliozy zmiany w pmr stwierdza się rzadko.
∗ W stadium wczesnym rozsianym neuroborelioza może przebiegać jako:
– porażenie nerwów czaszkowych, najczęściej nerwu twarzowego, którym mogą
towarzyszyć opisane powyżej zmiany pmr;
– porażenie korzeni nerwowych lub pojedynczych nerwów obwodowych;
– limfocytowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (meningitis), z opisanymi powyżej
zmianami w pmr;
– zapalenie mózgu (encephalitis) lub zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego
(encephalomyelitis);
∗ W stadium późnym neuroborelioza może przebiegać jako:
– zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego (encephalomyelitis) o powolnym, postępującym
przebiegu z zajęciem istoty białej. Rezonans magnetyczny często wykazuje obszary
zapalne z typowym wzmocnieniem sygnału po podaniu kontrastu. Choroba może
przypominać stwardnienie rozsiane, które należy wykluczyć poprzez badanie pmr i
obecność w surowicy krwi przeciwciał przeciwko Borrelia burgdorferi.
– obwodowa neuropatia charakteryzująca się zaburzeniami czucia, parastezjami,
drętwieniami, bólami korzeniowymi, a niekiedy niedowładami.
– przewlekła encefalopatia z dominującym w obrazie upośledzeniem pamięci,
koncentracji, rozdrażnieniem, sennością i zmianami osobowości (wskazana konsultacja
psychiatryczna).

Diagnostyka laboratoryjna

Rozpoznanie każdej postaci klinicznych boreliozy z Lyme (z wyjątkiem EM) wymaga
dwuetapowego protokołu diagnostycznego:
∗ W pierwszym etapie należy wykazać obecność swoistych przeciwciał IgM lub IgG (w
zależności od postaci klinicznej) metodą immunoenzymatyczną.
∗ W drugim etapie u chorych z wynikami dodatnimi lub wątpliwymi należy wykonać
oznaczenia techniką Western-blot.

Obie metody wzajemnie się uzupełniają gdyż testy immunoenzymatyczne cechuje zwykle wysoka
czułość i stosunkowo niska swoistość. Tymczasem metodę Western-blot charakteryzuje wysoka
swoistość przy niższej czułości. Przeciwciała klasy IgM mogą być wykrywane już w 2 tygodniu
choroby, ale u większości chorych ich obecność ujawnia się kilka tygodni później. U chorych w
stadium wczesnym w przypadku dodatniego wyniku testu immunoenzymatycznego i ujemnego
Western-blot należy rozważyć powtórzenie tego ostatniego po upływie 2-4 tygodni. U chorych z
EM rozpoznanie należy opierać na obrazie klinicznym bez potwierdzania badaniami
serologicznymi, których wyniki są bardzo często ujemne. Przciwciała klasy IgM mogą przetrwać
przez wiele lat niezależnie od skuteczności eliminacji zakażenia spontanicznej lub pod wpływem
leczeniu. Późne stadium boreliozy charakteryzuje zwykle obecność przeciwciał w klasie IgG.
Przyczyną fałszywie dodatnich wyników badań serologicznych mogą być zakażenia herpesvirideae
(zwłaszcza EBV) lub innymi krętkami, oraz choroby autoimmunologiczne. Dodatni wynik badania
serologicznego bez klinicznych objawów typowych dla boreliozy z Lyme nie upoważnia do
rozpoznania choroby i jej leczenia.

Łańcuchowa reakcja polimerazowa (PCR) nie powinna być wykorzystywana w diagnostyce
rutynowej ze względu na niedostateczną standaryzację w diagnozowaniu zakażeń występujących
na terenie Polski. PCR pozwala na wykrycie DNA krętkowego nie określając czy pochodzi z
żywych organizmów, a więc dodatni wynik nie jest równoznaczny z aktywnym zakażeniem.
Wykrycie krętków Borrelia mikroskopowo lub poprzez hodowlę z tkanek, krwi lub płynu
mózgowo-rdzeniowego jest utrudnione i obarczone wysokim odsetkiem wyników fałszywych.
Badanie płynu stawowego jest nieswoiste i nie należy do rutynowych procedur diagnostycznych.
Jeżeli jednak zostanie wykonane u chorego z LA wykazuje zwykle obecność do 50 000
leukocytów/µl z przewagą neutrofilów i podwyższonym stężeniem białka.

Profilaktyka

∗ Profilaktyka czynna (szczepienia) jest niedostępna.
∗ Postawą zapobiegania boreliozie z Lyme jest ochrona ciała przed kleszczami podczas
przebywania w rejonach ich występowania, stosowanie repelentów, oraz odpowiednio
wczesne ich mechaniczne usuwanie.
∗ Profilaktyka poekspozycyjna w formie jednorazowej dawki doksycykliny (p.o. 200mg), jest
uzasadnione tylko w przypadku mnogiego pokłucia przez kleszcze podczas pobytu w rejonie
endemicznym osoby dorosłej pochodzącej spoza tego terenu. Skuteczność tego typu
profilaktyki u dzieci nie została dotychczas potwierdzona.

Reinfekcja

Ponowne zachorowanie na boreliozę z Lyme u pacjentów z wcześniej rozpoznawaną chorobą jest
mało prawdopodobne, lecz możliwe zwłaszcza u pacjentów pochodzących z obszarów
endemicznych. W takich przypadkach konieczne jest wykazanie serokonwersji między ostrą fazą
choroby a fazą rekonwalescencji.

Ciąża

Nie udowodniono szkodliwego wpływu zakażenia Borrelia burgdorferi u kobiet w ciąży, na rozwój
płodu. Kobiety w ciąży oraz matki karmiące z rozpoznaniem boreliozy z Lyme powinny być
leczone zgodnie z zaleceniami zawartymi w tabeli 1, lecz z wyłączeniem doksycykliny.

Zapraszamy do kontaktu (dane kontaktowe: http://rodzinnaprzychodnia.eu/kontakt) – nasza Rejestracja pomoże dobrać najbardziej odpowiedni termin wizyty!